Zakaz konkurencji to zapis, który ogranicza pracownikowi lub kontrahentowi B2B możliwość podejmowania działań na rzecz konkurencyjnych podmiotów. W umowie o pracę reguluje go Kodeks pracy, a jego skuteczność po ustaniu zatrudnienia zależy od wypłaty odszkodowania. W umowie B2B taki zapis opiera się na swobodzie umów i wymaga precyzyjnego sformułowania, bo kodeks nie narzuca tu gotowego wzorca.
Czym jest umowa o zakazie konkurencji i kiedy się ją zawiera
Umowa o zakazie konkurencji chroni pracodawcę lub zleceniodawcę przed sytuacją, w której druga strona wykorzystuje zdobytą wiedzę, kontakty z klientami lub dostęp do tajemnicy przedsiębiorstwa na rzecz konkurencji. Zawiera się ją najczęściej tam, gdzie pracownik lub współpracownik ma dostęp do informacji handlowych, technologicznych albo bazy klientów – w sprzedaży, IT, zarządzaniu czy działach badawczo-rozwojowych.
Zapis o zakazie konkurencji musi mieć formę pisemną. Brak tej formy oznacza nieważność klauzuli, niezależnie od tego, czy strony faktycznie się na nią umówiły ustnie. Dlatego przed podpisaniem warto skonsultować treść zapisu z prawnikiem specjalizującym się w analizie prawnej umów, zanim dokument trafi do podpisu.
Zakaz konkurencji w umowie o pracę
Kodeks pracy rozróżnia dwie sytuacje: zakaz obowiązujący w trakcie zatrudnienia oraz zakaz rozciągnięty na okres po jego zakończeniu. Każda z nich rządzi się innymi zasadami co do odszkodowania i skutków naruszenia.
Zakaz konkurencji w czasie trwania zatrudnienia
Umowa o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy opiera się na art. 101¹ Kodeksu pracy. Pracownik zobowiązuje się w niej, że nie będzie prowadził działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy ani świadczył pracy na rzecz podmiotu, który taką działalność prowadzi. Pracodawca nie płaci za ten zakaz odrębnego wynagrodzenia – obowiązek lojalności wobec pracodawcy w trakcie zatrudnienia wynika już z samego stosunku pracy, a klauzula jedynie precyzuje jego zakres. Naruszenie zakazu naraża pracownika na odpowiedzialność odszkodowawczą wobec pracodawcy, jeśli ten poniósł z tego tytułu realną szkodę.
Zakaz konkurencji po ustaniu zatrudnienia
Zakaz konkurencji w umowie o pracę obejmujący okres po rozwiązaniu stosunku pracy reguluje art. 101² Kodeksu pracy. Dotyczy pracowników, którzy mieli dostęp do szczególnie ważnych informacji, a ich ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. W tym przypadku pracodawca musi wypłacić pracownikowi odszkodowanie – jego wysokość nie może być niższa niż 25% wynagrodzenia otrzymanego przed ustaniem zatrudnienia, liczone za okres odpowiadający czasowi trwania zakazu. Odszkodowanie może być wypłacane w miesięcznych ratach. Jeśli pracodawca przestaje je wypłacać, zakaz przestaje obowiązywać przed upływem umówionego terminu – to jedno z częściej pomijanych zastrzeżeń przy formułowaniu takich umów.
Umowy o pracę objęte tego rodzaju klauzulą warto konsultować z prawnikiem prowadzącym doradztwo w zakresie prawa pracy, ponieważ nieprecyzyjne określenie okresu obowiązywania albo wysokości odszkodowania bywa później przedmiotem sporu przed sądem pracy.
Klauzula o zakazie konkurencji w umowie o pracę – co musi zawierać
Klauzula o zakazie konkurencji powinna precyzyjnie wskazywać, na czym polega działalność konkurencyjna objęta zakazem – najlepiej przez wymienienie konkretnych branż, rodzajów działalności lub kręgu podmiotów, a nie ogólnikowe sformułowania. Im bardziej ogólny zapis o zakazie konkurencji w umowie o pracę, tym trudniej go egzekwować i tym łatwiej podważyć jego skuteczność w razie sporu.
Dobrze skonstruowana klauzula określa również czas trwania zakazu, terytorium, którego dotyczy, oraz – w przypadku zakazu po ustaniu zatrudnienia – dokładną wysokość i sposób wypłaty odszkodowania. Pominięcie któregokolwiek z tych elementów zwiększa ryzyko, że pracownik skutecznie zakwestionuje ważność zapisu.
Zakaz konkurencji w umowie B2B
Zakaz konkurencji w umowie B2B nie ma odrębnej podstawy w Kodeksie cywilnym – opiera się na zasadzie swobody umów z art. 353¹ Kodeksu cywilnego, zgodnie z którą strony mogą ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, o ile jego treść nie sprzeciwia się naturze stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Oznacza to, że warunki zakazu – zakres, czas trwania, ewentualne odszkodowanie czy kary umowne – strony ustalają samodzielnie, bez gotowego wzorca kodeksowego, jak ma to miejsce w przypadku etatu.
Ta swoboda ma dwie strony. Z jednej pozwala dopasować zapis do specyfiki współpracy, z drugiej wymaga większej staranności przy redakcji – niedopracowana klauzula łatwiej okazuje się nieskuteczna albo prowadzi do sporu o interpretację jej zakresu.
Zakaz konkurencji B2B po ustaniu umowy
Zakaz konkurencji B2B po ustaniu umowy nie wiąże się z ustawowym obowiązkiem odszkodowania, tak jak przy zatrudnieniu na etacie. Strony mogą jednak przewidzieć wynagrodzenie za powstrzymanie się od konkurencji – i często warto to zrobić, bo brak jakiejkolwiek rekompensaty bywa argumentem podnoszonym w sporze o ważność klauzuli, zwłaszcza gdy zakaz jest bardzo szeroki lub długotrwały. Skuteczność takiego zapisu wzmacniają zwykle kary umowne za jego naruszenie, precyzyjnie określone co do wysokości i okoliczności ich naliczania.
Przy programistach i innych specjalistach IT działających na kontraktach B2B zakaz konkurencji często łączy się z zapisami dotyczącymi zakończenia współpracy – warto to zestawić z tym, jak prawidłowo wypowiedzieć umowę B2B, żeby zakaz konkurencji nie kolidował z terminami i trybem rozwiązania kontraktu.
Zakaz konkurencji a klauzula poufności – czy to to samo
Zakaz konkurencji i klauzula poufności chronią różne interesy. Zakaz konkurencji ogranicza określone działania drugiej strony – np. pracę na rzecz konkurenta. Klauzula poufności chroni natomiast konkretne informacje przed ich ujawnieniem, niezależnie od tego, czy dana osoba w ogóle podejmuje działalność konkurencyjną. Umowa o pracę z zakazem konkurencji i klauzulą poufności daje pracodawcy pełniejszą ochronę niż każdy z tych zapisów osobno – jeden ogranicza działanie, drugi ogranicza przepływ informacji.
Przy budowaniu takiego pakietu zapisów pomocny bywa gotowy wzór umowy NDA, który pokazuje, jakie elementy powinna zawierać klauzula poufności, żeby faktycznie chroniła firmę, a nie tylko formalnie istniała w dokumencie.
Co grozi za naruszenie zakazu konkurencji
Konsekwencje naruszenia zależą od tego, co strony zapisały w umowie. Przy naruszeniu zakazu w trakcie zatrudnienia pracodawca może dochodzić od pracownika wyrównania szkody na zasadach odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy. Przy nieumyślnym naruszeniu zakazu odpowiedzialność pracownika jest ograniczona do trzymiesięcznego wynagrodzenia. Pełną odpowiedzialność, bez tego limitu, pracownik ponosi tylko wtedy, gdy szkodę wyrządził umyślnie. Przy zakazie po ustaniu zatrudnienia pracownik, który naruszy zakaz, traci prawo do dalszych rat odszkodowania, a pracodawca może dodatkowo dochodzić naprawienia poniesionej szkody na zasadach ogólnych, bez limitu trzymiesięcznego wynagrodzenia. Strony mogą też zastrzec na taki wypadek karę umowną.
W umowach B2B najczęstszym środkiem zabezpieczającym są kary umowne. Ich zaletą jest to, że wierzyciel nie musi wykazywać wysokości poniesionej szkody, bo wystarczy samo naruszenie zakazu. Warto jednak pamiętać, że zgodnie z art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego rażąco wygórowana kara umowna może zostać zmiarkowana przez sąd na wniosek dłużnika.
Jak bezpiecznie sformułować zakaz konkurencji
Zakaz konkurencji, który ma chronić firmę, powinien precyzyjnie określać zakres zakazanej działalności, czas jego trwania i – tam gdzie to zasadne – wysokość odszkodowania lub kary umownej. Zbyt szeroki zakaz, obejmujący całą branżę bez ograniczenia terytorialnego czy przedmiotowego, łatwiej podważyć niż zapis dopasowany do realnego ryzyka związanego z danym stanowiskiem czy kontraktem.
Przy programistach i specjalistach technicznych warto dodatkowo zadbać o spójność zakazu konkurencji z zapisami o prawach autorskich do tworzonego oprogramowania – to, jakie postanowienia dotyczące praw autorskich warto zawrzeć w umowie z programistą, często rozstrzyga o tym, kto faktycznie może rozporządzać kodem po zakończeniu współpracy, a to bezpośrednio wpływa na sens i zakres zakazu konkurencji.
Zakaz konkurencji na etacie i w B2B – najważniejsze różnice
W przypadku klasycznej umowy o pracę zakaz konkurencji obowiązujący w trakcie zatrudnienia nie wiąże się z koniecznością wypłaty odszkodowania. Sytuacja zmienia się jednak po ustaniu stosunku pracy – wówczas rekompensata finansowa staje się obowiązkowa i nie może wynosić mniej niż 25% dotychczasowego wynagrodzenia. Z kolei w relacjach B2B przepisy nie narzucają żadnego z tych rozwiązań. Kwestia zakazu konkurencji zależy tu wyłącznie od tego, jak strony ukształtują swoją współpracę w oparciu o zasadę swobody umów. Ta ogromna dowolność sprawia, że kontrakty zawierane między przedsiębiorcami wymagają znacznie większej precyzji redakcyjnej niż standardowe klauzule wzorowane na Kodeksie pracy.
Dlatego wszelkie wątpliwości dotyczące tego, czy dany zapis rzeczywiście chroni firmę, czy też nakłada na nią zbyt daleko idące ograniczenia, najlepiej rozwiać jeszcze przed podpisaniem dokumentu. W takich sytuacjach warto skorzystać z pomocy specjalisty, który doskonale rozumie specyfikę biznesu. Śląskim przedsiębiorcom, którzy potrzebują rzetelnej weryfikacji umów kontraktowych, merytorycznym wsparciem służy nasz radca prawny w Rybniku. Kancelaria na co dzień doradza firmom z całego regionu, pomagając im bezpiecznie i przejrzyście ułożyć prawne relacje z kontrahentami.
